Osmanlı'nın bir parçası: Açe

Gazi Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölüm Başkanı /Aksiyon Yayını

Güneydoğu Asya'daki deprem felaketinin merkezi olan Açe eski bir Osmanlı eyaleti idi. Sumatra adasının Kuzeydoğu ucunda yer alan bu küçük talihsiz ülkenin bizimle birlikte yaşadıkları tarihi biraz hatırlatalım.

Portekiz'in Hind Okyanusu’na açıldığı 16. yüzyılda tehdit altında kalan ülkelerden biri Açe'dir. İki temsilci İstanbul'a ulaşır ve yardım ister. Sarı Selim, Kurdoğlu Ali Reis komutasında bir filoyu Açe'ye gönderir. Uzun ve maceralı bir yolculuktan sonra Açe'ye ulaşan gemiler bir daha geri dönmez. Gidenler oraya yerleşir. Açe kalesine Osmanlı Sancağı dikilir ve hutbe Padişah adına okunur. Tahttaki değişiklikler hac mevsiminde edinilen bilgilerle takip edilir. Bu durum 1850 yılına kadar devam eder.

1819 yılında İngiltere ile Holanda, Güneydoğu Asya'daki nüfuz bölgelerini karşılıklı belirler ve Sumatra Hollanda'nın payına düşer. Büyüyen Hollanda tehdidini fark eden Açeliler 1850'de tekrar İstanbul'a müracaat eder. Padişah Abdülmecid hem Açe'nin Osmanlı devletinin vassal bir eyaleti olduğunu ve koruması altında bulunduğunu, hem de sultanları İbrahim'in statüsünü onaylayan iki ferman verir. Arkasından Kırım savaşında Açelilerin 10 bin dolarlık maddi yardımı gelir. 1868 yılında Hollanda'nın Sumatra adasının geri kalanındaki hakimiyetinin pekişmesinden sonra artan tehdide karşı, İstanbul'a Hicaz valisi aracılığıyla 68 Açe asilzadesinin müracaatı ulaşır. Müracaat Meclis-i Mahsus'da görüşülür. Sonuçta Hicaz valisi aracılığıyla Sumatra adasındaki Hollanda temsilcisine Açe'nin "Devlet-i Aliye'nin mülkü" olduğu hatırlatılır.

1873 yılında Hollanda Açeye saldırır. Açeliler bu ilk saldırıyı püskürtür ve hemen İstanbul'a yeni bir temsilci gönderip askerî yardım isterler. İstanbul'a gelen temsilci Abdurrahman Zahir Efendi bölgede çok itibarlı bir din adamıdır. Zahir Efendi, Hollanda'nın işgal teşebbüsüne verdikleri cevabı şu şekilde nakletmektedir: "Biz devlet-i aliye tebaasıyız ve tebaiyetimiz pek kadimdir. Buna delil ise işte kaffe-i sefinemiz ve kalalarımızdaki ayyıldız sancağımızdır." Osmanlı devleti bu gelişmelerin sonucunda Hollanda'ya bir nota verir ve 'suret-i dostanede bazı ihtarat'ta bulunur.

Bu arada gazetelerden birinde yer alan haber ortalığı karıştırır. Bu habere göre 8 harp gemisi Açeyi Hollandalıların tasallutundan koruma göreviyle yola çıkmıştır. Bu haber hükümet tarafından yalanlanır. Ancak Hollanda kaynakları 1875 ve 76 yılları arasında küçük bir Türk subay grubunun adaya ulaşarak devam eden savaşa katıldıklarını belirtmektedir. Bu tarihten sonrasına ait kayıtlardan biri, Ertuğrul Gemisi'nin Japonya seyahati sırasında Hollanda hükümetinin getirdiği yasaktır. Hollandalılar geminin Sumatra'yı ziyaretine izin vermemişlerdir. Bu noktada belirtelim. 1942'ye kadar Hollandalılar adanın diğer bölgelerinde sorun yaşamazken, Açe'de tam hakimiyet sağlayamamışlardır. Açeliler gerilla savaşı ile Hollandalı işgalcilere karşı direnişi sürdürmüşlerdir. Devletin Açe'de süren direnişe ilgisi devam etmiş, bir ara Teşkilat-Mahsusa'dan bir ekip de adaya ulaşmıştır.

Açelilerin direnişi bugün de devam ediyor. 1945'te Endonezya bağımsızlığını ilan ettiği zaman Açe, bu ülkenin parçası haline geliyor. Durumdan memnun olmayan Açeliler bağımsızlık savaşına başlıyor. 1976'da Açe Özgürlük Hareketi liderleri Hasan Tira'nın ağzından bağımsızlık ilân ediyorlar. 1989-98 yılları arasında tırmanan çatışmalarda askeri baskı artıyor. Yoğun insan hakları ihlalleri yaşanıyor.

Bugün Açeliler bağımsızlık için referandum istiyor. Sürgünde bir hükümetleri bulunan Açeliler, bölgede petrol olduğundan uluslararası ilgiden de mahrum kalmıyor.

Açelilerin bağımsızlık hareketlerinin en temel unsurlarından birini Osmanlı geçmişleri oluşturuyor. Açe Özgürlük Hareketi'nin (Gerekan Aceh Merdeka) bağımsız Açe devletinin sembolü olarak kabul ettiği bayrağın, Türk bayrağının iki şerit ilavesi ile aynısı olması bu bağı gösteriyor.

Bu küçük ülke bugün deprem felaketinin merkezinde, büyük yeküne ulaşan kayıplarla uğraşıyor. On binler hayatını yitirdi. Salgın hastalık kapıda duruyor. Geride kalanlar yardım bekliyor.